کالبدشکافی تأثیر سیاست واردات خودرو بر بازار و مصرف‌کننده در ایران

تأثیر سیاست واردات خودرو بر بازار، قیمت‌ها و حقوق مصرف‌کنندگان در ایران به یکی از پرسش‌های کلیدی بدل شده است. سیاست جدید دولت، با افزایش شدید تعرفه‌ها و مداخله در روند ثبت سفارش، پیامدهای متعددی در بخش‌های مختلف اقتصاد خودرو به همراه داشته است.

توقف ثبت سفارش و تبعات آن

در پاییز ۱۴۰۵ با اجرای سیاست توقف ثبت سفارش واردات خودرو، تنها پرونده‌هایی که پیش‌تر ارز تأمین کرده بودند اجازه ادامه فرآیند داشتند؛ هیچ تغییری در کد تعرفه، تعداد و مدل سال ممکن نبود. همین موضوع، سبب رسوب خودروهای خریداری شده در گمرک و بلوکه شدن سرمایه واردکنندگان شد. دولت و بانک مرکزی دلیل محدودیت را «صیانت از منابع ارزی» عنوان کردند.

این توقف ناگهانی، سهمیه و عرضه خودرو را در بازار آزاد کاهش داد و انتخاب مصرف‌کننده محدودتر شد. تقاضا نیز بیشتر به سمت خودروهای داخلی و مونتاژی سوق یافت.

تعرفه‌های جدید و پیامدهای مالی

مطابق مصوبه شورای عالی هماهنگی اقتصادی سران قوا، حداقل حقوق ورودی یا تعرفه خودروهای بنزینی و هیبریدی وارداتی در سال ۱۴۰۵ برابر ۱۰۰ درصد تعیین شد. این اقدام برای تأمین اعتبارات دولت و بودجه طرح کالابرگ بود، نه برای تنظیم بازار یا حمایت از تولید داخلی.

تعرفه بالا برای خودروهای اقتصادی وارداتی، قیمت نهایی را به شدت افزایش داده و حداقل برای خودروهایی با ارزش فوب حدود ۲۰ هزار یورو، خرید آن‌ها برای طبقه متوسط عملاً از دسترس خارج شده است.

پیامدهای اقتصادی و اجتماعی سیاست تعرفه‌ای

درآمد تعرفه‌ای دولت برای بودجه رفاهی، موقتی و تورم‌زا ارزیابی می‌شود. عدم امکان به‌روزرسانی مدل خودرو باعث ضرر و افزایش هزینه واردکنندگان شد. با وجود تعرفه ۱۰۰ تا ۱۶۵ درصدی واردات CBU، تعرفه مونتاژ (CKD) کمتر از ۳۲ درصد تعیین شد.

این ساختار مشوق واقعی برای سرمایه‌گذاری در داخلی‌سازی و انتقال فناوری ایجاد نکرده است. بخش عمده‌ای از سرمایه ارزی بیش از ۸ میلیارد دلاری صرف واردات قطعات خارجی برای مونتاژ توسط شرکت‌های عمده مانند مدیران خودرو، کرمان موتور و بهمن موتور شد؛ در حالی که با همین سرمایه، امکان تولید داخلی بیشتری فراهم بود.

هر دستگاه خودروی مونتاژی با عمق ساخت ۲۰ تا ۳۰ درصد، به طور میانگین ۱۳ تا ۲۸ هزار دلار ارزبری دارد، در حالی که داخلی‌سازی بالاتر امکان‌پذیر بود. مجوزهای واردات نیز از طریق بورس کالا واگذار شده و این امتیازها عملاً سرمایه‌ای قابل خرید و فروش‌اند که تا چند میلیارد تومان روی قیمت نهایی هر خودرو افزوده‌اند.

تأثیر سیاست‌ها بر مصرف‌کننده و بازار خودرو

سیاست فعلی، دسترسی طبقه متوسط به خودرو اقتصادی را دشوار کرده و خودروهای هیبریدی نیز با تعرفه جدید عملاً مزیت رقابتی خود را از دست داده‌اند. دیوان محاسبات تعرفه ۱۰۰ درصدی برای خودروهای هیبریدی را در تضاد با قوانینی مثل هوای پاک اعلام کرده است، چرا که بر اساس قانون، سود بازرگانی این خودروها باید نزدیک صفر باشد. این سیاست‌ها همزمان فرصت جایگزینی خودروهای فرسوده با مدل‌های کم‌مصرف را نیز کاهش می‌دهد و مصرف بالای بنزین (بیش از ۱۲۰ میلیون لیتر در روز) را حل نمی‌کند.

گزارش‌های فنی نشان می‌دهد خودروهای هیبریدی غیرپلاگین می‌توانند بین ۲۵ تا ۳۵ درصد مصرف سوخت کمتری نسبت به خودروهای بنزینی داشته باشند؛ اکنون اما این مزیت کارایی به دلیل تعرفه بالا عملاً بی‌اثر شده است.

در نتیجه، رانتی که از اختلاف قیمت کارخانه و بازار خودرو ایجاد شده به ۶۶۰ تا ۸۰۰ هزار میلیارد تومان، و حتی برای بعضی مدل‌ها تا یک میلیارد و ششصد میلیون تومان در هر دستگاه رسیده است. برخی واردات نیز قبلاً با خرید خودروهای زیر ۸۰ هزار دلار و فروش تا ۳۰۰ هزار دلار در ایران، امکان رانت بیش از ۲۰۰ هزار دلاری فراهم می‌کرد.

وضعیت صنعت خودروسازی و مونتاژ

در سال ۱۴۰۲ بیش از ۳.۵ میلیارد دلار ارز صرف واردات قطعات منفصله مونتاژ (CKD) شده؛ پنج شرکت خصوصی اصلی، با رشد بیش از ۶۶ درصد، بیش از ۳.۳ میلیارد دلار دریافت کرده‌اند. با این حال، زیان انباشته ایران خودرو و سایپا به ۳۳۰ تا ۳۴۰ هزار میلیارد تومان رسیده و هر خودروی تولیدی حدود ۶۰۰ میلیون تومان زیان ثبت کرده است. طی هشت سال، ۱۴ میلیارد دلار حاشیه سود صنعتی از بین رفته و به زیان تبدیل شده است.

جمع‌بندی: انتخاب و چالش‌های پیش‌روی مصرف‌کننده

مصرف‌کننده ایرانی امروز با انتخاب‌های محدود، قیمت‌های افزایش یافته و روندی روبه‌افزایش از رانت و عدم شفافیت مواجه است. سیاست‌های اخیر، اهداف بودجه‌ای را بر تنظیم بازار یا بهبود کیفیت خودرو ترجیح داده‌اند. نتیجه احتمالی این سیاست‌ها می‌تواند تثبیت قیمت‌های بالا، سخت‌تر شدن دسترسی به خودروهای جدید اقتصادی و حفظ شرایط رکود-تورمی در صنعت باشد. پیش از خرید، توصیه می‌شود قیمت روز خودرو را بررسی کنید و سیاست‌های اجرایی را به تفصیل مطالعه نمایید.