چه تعداد خانوار ایرانی خودرو ندارند و علت این وضعیت چیست؟

پرسش بسیاری از ایرانی‌ها این است که چه تعداد خانوار ایرانی فاقد خودرو هستند، و آیا این آمار نتیجهٔ انتخاب داوطلبانه یا محدودیت اقتصادی است. هرچند داشتن خودرو در ایران با منزلت اقتصادی و امنیت مالی همراه است، اما شمار زیادی از خانوارها به‌دلایلی از جمله توان خرید، نبود تسهیلات و کمبود حمل‌ونقل عمومی، به خودرو دسترسی ندارند.

سهم خانوارهای فاقد خودرو در ایران

آخرین داده‌ها نشان می‌دهد ۵۶.۴ درصد خانوارهای شهری خودروی شخصی دارند، یعنی حدود ۴۳.۶ درصد خانوارهای شهری ایران فاقد خودرو هستند. دیگر برآوردها این عدد را بین ۴۴ تا ۴۷ درصد اعلام می‌کنند. با توجه به جایگاه خودروی شخصی در فرهنگ ایرانی، این رقم قابل توجه است. برآوردهای کلی نیز نشان می‌دهد که از حدود ۲۷ میلیون خانوار کشور، حدود ۱۲ میلیون خانوار فاقد خودروی شخصی‌اند.

مقایسه سرانه خودرو در ایران با سایر کشورها

در سال ۲۰۲۰، ایران به ازای هر هزار نفر حدود ۱۸۳ وسیله نقلیه داشته است. این نسبت در ژاپن ۶۱۲ دستگاه، فرانسه نزدیک به ۷۰۰ و مکزیک ۳۵۸ اعلام شده است. نشان می‌دهد سهم سرانه خودرو در ایران پایین‌تر از بسیاری کشورهاست و با رقبایی که در سطح اقتصادی نزدیک‌تر به ایران هستند (مانند مکزیک)، نیز اختلاف جدی دارد.

درآمد، قیمت خودرو و توان خرید

• درآمد ناخالص ملی سرانه ایران حدود ۵۱۳۰ دلار است.

• این عدد برای مکزیک ۱۳۷۰۰ دلار و برای ژاپن و فرانسه بسیار بیشتر است.

• ارزان‌ترین خودروهای صفرکیلومتر در ایران بالغ بر یک میلیارد و ۶۰۰ تا یک میلیارد و ۷۰۰ میلیون تومان ارزش دارند.

• حداقل مزد ماهانه کارگران حدود ۱۶ میلیون و ۶۲۵ هزار تومان است.

• یک کارگر حداقلی باید بیش از ۸ سال کل درآمدش را صرف کند تا یک خودروی صفر بخرد، حتی اگر هیچ هزینهٔ دیگر نداشته باشد.

• در صورت پس‌انداز تنها ۲۰ درصد درآمد، این بازه بیش از ۴۰ سال خواهد بود.

وام و تسهیلات خرید خودرو نه کافی است و نه با قدرت خرید بیشتر خانوارها تناسب دارد. خانواده‌های کم‌درآمد، حتی با استفاده از بازار دست‌دوم، معمولاً به خودروهای ارزان‌تر، قدیمی‌تر، پرهزینه و با ایمنی پایین‌تر دسترسی دارند.

توزیع خودرو؛ چندخانواری و نبود عدالت

مجموع خودروهای سواری و وانت فعال کشور حدود ۲۳ میلیون دستگاه برآورد می‌شود. اما توزیع این خودروها یکنواخت نیست؛ بعضی خانوارها چند خودرو دارند و در مقابل، برخی هیچ‌گونه خودروی شخصی‌ای ندارند. همین موضوع سبب می‌شود دسترسی به خودرو معادل فرصت‌های اجتماعی و اقتصادی محسوب شود. محرومیت از خودرو برای بسیاری از خانوارها منجر به محرومیت از بازار کار، آموزش و خدمات درمانی می‌شود.

زیرساخت حمل‌ونقل و نقش انتخاب آگاهانه

در ایران، به‌ویژه در تهران، بخش عمده‌ای از سفرها (حدود ۷۲ درصد) با حمل‌ونقل خصوصی انجام می‌شود و زیرساخت حمل‌ونقل عمومی اغلب از پس نیازهای جمعیت برنمی‌آید. شبکه متروی تهران تا سال ۲۰۲۳ به ۱۷۹ کیلومتر رسیده، اما سایر شهرها از حمل‌ونقل عمومی کافی و کارآمد برخوردار نیستند. در نتیجه در شهرهای کوچک‌تر، نداشتن خودرو دسترسی به آموزش، شغل و خدمات را دشوار یا حتی ناممکن می‌کند.

در مقابل، در شهرهایی مانند پاریس یا توکیو، درصد بالایی از خانوارها خودرو ندارند و این انتخاب به لطف وجود حمل‌ونقل عمومی گسترده است، نه اجبار اقتصادی. این تفاوت نشان می‌دهد آمار فاقد خودرو بودن در ایران بیشتر ریشه در محدودیت‌ها دارد تا انتخاب آگاهانه. البته سهم واقعی خانوارهایی که داوطلبانه از خودرو صرف‌نظر کرده‌اند مشخص نیست و نیازمند پیمایش ملی است.

نکاتی برای تصمیم‌گیری و دولت‌ها

• دارایی خودرو در ایران نشانه برخورداری است و فقدان آن معمولاً نشانه کم‌برخورداری است.

• سیاستگذاری نباید به دنبال یکسان‌سازی تعداد خودرو برای همه خانوارها باشد، بلکه فراهم کردن «امکان انتخاب» و «دسترسی واقعی» هدف اصلی است.

• بدون بهبود تسهیلات خرید و توسعه پایدار حمل‌ونقل عمومی، بخشی از خانوارها فاقد خودرو باقی می‌مانند نه به‌ خاطر انتخاب بلکه به اجبار شرایط.

برای ارزیابی وضعیت بازار و مقایسه قیمت‌ها می‌توانید به قیمت روز خودرو مراجعه کنید.

سخن پایانی؛ چه باید دانست؟

آمارهای فعلی نشان می‌دهد حجم بزرگی از خانوارهای ایرانی نه از روی خواست، بلکه تحت تأثیر محدودیت درآمد، ساختار بازار خودرو، ناکارآمدی وام‌ها و زیرساخت حمل‌ونقل عمومی، فاقد خودروی شخصی‌اند. اگر شما در فکر خرید خودرو یا تصمیم‌گیری برای آینده هستید، توجه به هزینه‌های واقعی، امکانات حمل‌ونقل عمومی موجود و پیامدهای مالی این تصمیم اهمیت ویژه‌ای دارد.